Co trzeba wiedzieć o egzaminie
Egzamin trwa 180 minut, a w arkuszu jest od 44 do 56 zadań za łącznie 60 punktów. Około 70% punktów dają zadania otwarte: z luką i krótkiej odpowiedzi. Większość zadań tworzy wiązki, czyli kilka poleceń do jednego tekstu, wykresu, tabeli albo opisu doświadczenia. W każdym poleceniu jest czasownik operacyjny, na przykład „wyjaśnij” albo „uzasadnij”, który mówi, jakiej odpowiedzi oczekuje egzaminator. Ich znaczenie opisuje hasło Czasowniki operacyjne w zadaniach z biologii.
Na egzaminie obowiązkowy jest kalkulator prosty, a szkoła zapewnia broszurę „Wybrane wzory i stałe fizykochemiczne”. Egzamin sprawdza wymagania z podstawy programowej z zakresu podstawowego i rozszerzonego. Z rozszerzenia nie ma progu zdania, ale wynik liczy się w rekrutacji na studia.
Trzy zasady, na których opiera się plan
- Sprawdzanie się zamiast czytania. Każda sesja kończy się pytaniami, na które trzeba odpowiedzieć z pamięci. Metaanaliza 222 badań w prawdziwych klasach (Yang i współpracownicy, 2021) pokazała wyraźną przewagę regularnych krótkich quizów nad samym powtarzaniem materiału.
- Powroty do działów. Dział przerobiony w listopadzie wraca w kolejnych tygodniach w krótkich powtórkach. Materiał rozłożony na kilka sesji zostaje w pamięci dłużej niż przerobiony jednym ciągiem.
- Zadania w formacie CKE od początku. Same definicje nie wystarczą. Polecenia z tekstem, wykresem i doświadczeniem warto rozwiązywać już przy pierwszym dziale, bo takie są na maturze.
Plan miesiąc po miesiącu
| Okres | Działy | Arkusze i sprawdziany |
|---|---|---|
| Listopad | Chemizm życia, komórka, transport przez błony, enzymy | Na start arkusz z 2025 lub 2026 r. na czas, jako diagnoza |
| Grudzień | Energia i metabolizm: ATP, fotosynteza, oddychanie komórkowe, fermentacje; podziały komórkowe | Krótki sprawdzian z działów listopadowych |
| Styczeń | Ekspresja informacji genetycznej, genetyka klasyczna, biotechnologia | Pełny arkusz na czas |
| Luty | Wirusy, bakterie, protisty, grzyby, rośliny z fizjologią roślin | Mini-arkusz co 2-3 tygodnie; do 7 lutego (w 2027 r. także 8 lutego) deklaracja maturalna |
| Marzec | Funkcjonowanie zwierząt, budowa i fizjologia człowieka, ewolucja, ekologia, ochrona różnorodności | Pełny arkusz co 2 tygodnie |
| Kwiecień | Działy z najsłabszymi wynikami w arkuszach | Dwa pełne arkusze, ostatni około 1 maja |
| Ostatnie 10 dni | Bez nowego materiału | Krótkie powtórki i sen |
Kolejność działów to nasza propozycja. Zaczyna się od biologii komórki i metabolizmu, bo bez nich trudno zrozumieć fizjologię roślin, zwierząt i człowieka. Genetyka jest w styczniu, żeby do kwietnia zostało dość czasu na regularne zadania z krzyżówkami.
Jak wygląda tydzień
- Dwie lub trzy sesje po 30-45 minut na nowy materiał. Najpierw krótko teoria, zaraz potem zadania z bieżącego działu.
- Jedna sesja powtórkowa: pytania z działów z poprzednich tygodni, zwłaszcza z tych, w których były błędy.
- W weekend zestaw zadań z materiałem źródłowym z kilku działów naraz, sprawdzony według zasad oceniania CKE.
Ile czasu dziennie przeznaczyć na wszystkie przedmioty razem, opisuje wpis Ile godzin dziennie uczyć się do matury.
Arkusze i próbna matura
Arkusze CKE z lat 2025 i 2026 sprawdzają wymagania z podstawy programowej z 2024 r., czyli te same, które obowiązują w 2027 r. W arkuszach z 2023 i 2024 r. może się trafić zadanie spoza obecnego zakresu. Na grudzień 2026 r. CKE zapowiedziała próbne arkusze z polskiego (17 grudnia) i matematyki (18 grudnia). Próbnej matury z biologii w tej zapowiedzi nie ma, dlatego pełny arkusz z biologii najlepiej zrobić samodzielnie: na czas, w ciszy i bez telefonu.
Na które tematy zostawić więcej czasu
W sprawozdaniach CKE z lat 2023-2026 co roku wracają te same trudne obszary. Przykładowe polecenia z najniższym wynikiem (odsetek możliwych punktów zdobytych przez zdających):
- 2026: czynniki geograficzne kształtujące różnorodność gatunkową (6%), korzyści i zagrożenia związane z GMO (11%), barwniki i fotosystemy (20%), dziedziczenie cech sprzężonych (21%);
- 2025: budowa chloroplastów (16%), mechanizmy homeostazy (19%), konwergencja i dywergencja (20%);
- 2024: translacja (11%), odwrotna transkrypcja u retrowirusów (11%), różnice między DNA a RNA (11%);
- 2023: fermentacja mleczanowa i alkoholowa (10%), znaczenie mejozy (10%).
Te tematy warto zaznaczyć w planie i wracać do nich częściej niż do pozostałych. Jednym z nich jest fizjologia roślin, opisana w haśle Fizjologia roślin na maturę.
Jak pisać odpowiedzi
W sprawozdaniu z 2026 r. CKE zwraca uwagę, że zdający często znali właściwe pojęcia, ale nie łączyli ich w pełne rozumowanie. Odpowiedź na polecenie „wyjaśnij” powinna prowadzić od przyczyny, przez mechanizm, do skutku. Przykład: dlaczego w zbyt wysokiej temperaturze reakcja enzymatyczna zwalnia? Słaba odpowiedź: „bo enzym jest białkiem”. Pełna: wysoka temperatura powoduje denaturację białka enzymu, zmienia się kształt centrum aktywnego, substrat przestaje się w nim wiązać, więc reakcja zachodzi wolniej.
Po każdej odpowiedzi warto zadać sobie dwa pytania z rekomendacji CKE: czy odpowiadam dokładnie na to, o co pytano, i czy wniosek nie wychodzi poza dane z zadania.
Źródło: informator CKE o egzaminie maturalnym z biologii, sprawozdania CKE z egzaminu maturalnego z biologii z lat 2023-2026, komunikat CKE o przyborach w 2027 r. oraz badania nad skuteczną nauką. Informator o egzaminie z biologii (CKE, PDF, nowa karta), Sprawozdanie 2026: biologia (CKE, PDF, nowa karta), Psychological Bulletin (Yang i in., 2021), Educational Psychology Review (Latimier i in., 2021)
