Regulacja hormonalna to część działu „Funkcjonowanie zwierząt” w podstawie programowej z biologii (zakres rozszerzony). Trzeba znać gruczoły i ich hormony, sposób działania hormonów i główne mechanizmy regulacji.
| Gruczoł | Hormony i ich główne działanie |
|---|---|
| Podwzgórze | liberyny i statyny sterujące przysadką; wytwarza też wazopresynę i oksytocynę |
| Przysadka | hormon wzrostu, TSH, ACTH, FSH, LH, prolaktyna; tylny płat uwalnia wazopresynę i oksytocynę |
| Tarczyca | tyroksyna i trijodotyronina (tempo metabolizmu), kalcytonina (obniża poziom wapnia we krwi) |
| Przytarczyce | parathormon (podnosi poziom wapnia we krwi) |
| Trzustka | insulina (obniża stężenie glukozy), glukagon (podnosi je) |
| Kora nadnerczy | kortyzol (długotrwały stres, podnosi stężenie glukozy), aldosteron (zatrzymywanie sodu w nerkach) |
| Rdzeń nadnerczy | adrenalina i noradrenalina (szybka reakcja na stres) |
| Jajniki i jądra | estrogeny i progesteron, testosteron |
| Szyszynka | melatonina (rytm dobowy) |
Jak działają hormony
- Steroidowe (kortyzol, aldosteron, hormony płciowe) przenikają przez błonę komórkową i łączą się z receptorem wewnątrz komórki, wpływając na ekspresję genów.
- Peptydowe i pochodne aminokwasów (na przykład insulina, glukagon, adrenalina) łączą się z receptorem w błonie komórkowej. Sygnał w komórce często przenosi przekaźnik drugiego rzędu, na przykład cAMP. Wyjątek: hormony tarczycy, choć są pochodnymi aminokwasu, działają przez receptory wewnątrzkomórkowe.
Hormon działa tylko na komórki, które mają odpowiedni receptor (komórki docelowe).
Sprzężenie zwrotne ujemne
Podwzgórze wydziela hormon pobudzający przysadkę do wydzielania TSH, a TSH pobudza tarczycę. Gdy stężenie hormonów tarczycy we krwi rośnie, hamują one podwzgórze i przysadkę. Tak samo działa oś z kortyzolem (ACTH) i z hormonami płciowymi (FSH, LH).
Antagonizm hormonów
Insulina obniża stężenie glukozy we krwi: komórki szybciej ją pobierają, a wątroba i mięśnie magazynują ją jako glikogen. Glukagon działa odwrotnie, pobudzając rozkład glikogenu w wątrobie. Tak samo parathormon i kalcytonina regulują poziom wapnia. Rolę hormonów w utrzymaniu stałego środowiska organizmu opisuje hasło Homeostaza na maturę.
Na co uważać
- Wazopresynę i oksytocynę wytwarza podwzgórze, a przysadka tylko je uwalnia.
- Insulina nie „rozkłada glukozy”: ułatwia jej pobieranie przez komórki i magazynowanie.
- W odpowiedzi podaj nazwę hormonu, miejsce wydzielania i skutek, a nie samo „reguluje”. Pomaga w tym hasło Czasowniki operacyjne w zadaniach z biologii.
Podstawa wymienia też hormony tkankowe: gastrynę (wydzielanie soku żołądkowego), erytropoetynę (wytwarzana w nerkach, pobudza produkcję czerwonych krwinek) i histaminę (rozszerzanie naczyń, stan zapalny).
Źródło: podstawa programowa z 2024 r. (biologia, zakres rozszerzony, dział XI, regulacja hormonalna) i informator CKE o egzaminie maturalnym z biologii. Podział gruczołów i hormonów według typowych szkolnych opracowań. Informator o egzaminie z biologii (CKE, PDF, nowa karta)
