Homeostaza to zdolność organizmu do utrzymywania względnie stałych warunków środowiska wewnętrznego: temperatury, pH, stężenia glukozy, ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych i ciśnienia krwi. Podstawa programowa wymaga przedstawienia mechanizmów, które ją zapewniają: termoregulacji, osmoregulacji, stałości składu płynów ustrojowych i regulacji ciśnienia krwi.
Schemat każdej regulacji
Zmiana → receptor → ośrodek (często podwzgórze) → efektor → reakcja, która odwraca zmianę. To sprzężenie zwrotne ujemne. Sprzężenie dodatnie, które wzmacnia zmianę, zdarza się rzadko: przykładem jest wydzielanie oksytocyny w czasie porodu.
Termoregulacja u człowieka
- Za ciepło: rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry, pocenie się (parujący pot odbiera ciepło).
- Za zimno: zwężenie naczyń skóry, drżenie mięśni, przyspieszenie przemiany materii.
Osmoregulacja
U człowieka główną rolę mają nerki i wazopresyna: przy odwodnieniu jej wydzielanie rośnie, nerki zwrotnie wchłaniają więcej wody, a mocz jest bardziej zagęszczony.
U zwierząt porównuje się środowiska życia. Ryby słodkowodne mają płyny ustrojowe bardziej stężone niż otaczająca woda, więc woda napływa do ich ciała, a one wydalają dużo rozcieńczonego moczu. Ryby kostnoszkieletowe morskie tracą wodę, piją wodę morską i usuwają nadmiar soli przez skrzela. Z osmoregulacją wiąże się też rodzaj wydalanego produktu przemiany azotowej: amoniak (wiele zwierząt wodnych), mocznik (na przykład ssaki) albo kwas moczowy (na przykład ptaki i owady). Ruch wody przez błony wyjaśnia hasło Transport przez błony biologiczne.
Glukoza i ciśnienie krwi
Stężenie glukozy we krwi regulują insulina i glukagon (hasło Układ hormonalny i hormony). Ciśnienie krwi kontroluje między innymi autonomiczny układ nerwowy: część współczulna je podnosi, przywspółczulna obniża. Do homeostazy należy też krzepnięcie krwi, które chroni przed jej utratą.
Jak pisać odpowiedzi
- Opisz całą pętlę: co się zmienia, co to wykrywa, co reaguje i jaki jest skutek. Samo „organizm się chłodzi” zwykle nie wystarcza.
- Rozróżniaj opis wyniku badania, wniosek i wyjaśnienie. CKE w sprawozdaniu z 2026 r. wskazuje to jako częsty problem.
- Nie wychodź we wnioskach poza dane z zadania.
W 2026 r. polecenie o mechanizmach homeostazy (na podstawie wyników badań) zdający rozwiązali średnio na 47%, a polecenie o osmoregulacji i produktach przemiany azotowej na 63%. W 2025 r. polecenie o mechanizmach homeostazy wypadło jeszcze słabiej: 19%.
Źródło: podstawa programowa z 2024 r. (biologia, zakres rozszerzony, dział XI) oraz sprawozdania CKE z egzaminu maturalnego z biologii z 2025 i 2026 r. Sprawozdanie z biologii 2026 (CKE, PDF, nowa karta) Informator o egzaminie z biologii (CKE, PDF, nowa karta)
