W 2026 r. zadanie na rozpoznanie i funkcję środków wyrazu artystycznego było jednym z najtrudniejszych w arkuszu na poziomie podstawowym: zdający zdobyli średnio około 40% punktów.
Środki znaczeniowe
| Środek | Na czym polega | Przykład |
|---|---|---|
| Epitet | określenie rzeczownika, które nadaje mu cechę | szare miasto |
| Porównanie | zestawienie dwóch rzeczy za pomocą „jak”, „niczym”, „jakby” | cichy jak ryba |
| Metafora (przenośnia) | połączenie słów, które razem dają nowe znaczenie | morze łez |
| Personifikacja (uosobienie) | nadanie rzeczy albo zjawisku cech człowieka | wiatr szepcze |
| Ożywienie (animizacja) | nadanie przedmiotowi cech istoty żywej | samochód krztusi się na mrozie |
| Hiperbola | celowa przesada | mówiłem ci to tysiąc razy |
| Oksymoron | zestawienie słów o sprzecznych znaczeniach | gorący lód |
| Peryfraza (omówienie) | opisanie czegoś kilkoma słowami zamiast nazwy | stolica Polski zamiast Warszawa |
| Eufemizm | złagodzenie przykrej nazwy | odszedł zamiast umarł |
| Ironia | wypowiedź, która znaczy coś przeciwnego niż dosłownie | „piękna pogoda” w czasie ulewy |
| Symbol i alegoria | znak o wielu znaczeniach (symbol) albo o jednym, ustalonym (alegoria) | krzyż (symbol), waga jako sprawiedliwość (alegoria) |
Środki składniowe i brzmieniowe
- Anafora: powtórzenie tego samego słowa na początku kolejnych wersów lub zdań.
- Epifora: powtórzenie na końcu wersów lub zdań.
- Wyliczenie: ciąg nazw, który daje wrażenie nagromadzenia.
- Pytanie retoryczne: pytanie, które nie czeka na odpowiedź, tylko coś podkreśla.
- Apostrofa: bezpośredni zwrot do osoby, rzeczy albo idei („Litwo! Ojczyzno moja!”).
- Inwersja: nietypowy szyk wyrazów w zdaniu.
- Paralelizm: podobna budowa kolejnych zdań lub wersów.
- Onomatopeja: słowa naśladujące dźwięki.
- Neologizm: nowe słowo utworzone przez autora.
- Archaizm i kolokwializm: słowo dawne albo potoczne, użyte celowo.
Jak pisać o funkcji
Samo nazwanie środka zwykle nie wystarcza. Trzeba dopisać, po co został użyty, na przykład: „anafora podkreśla natarczywość prośby”, „oksymoron oddaje wewnętrzne rozdarcie bohatera”, „pytanie retoryczne wyraża bezradność podmiotu lirycznego”.
Źródło: wynik zadania z 2026 r. według sprawozdania CKE z egzaminu maturalnego z języka polskiego; definicje według typowych szkolnych opracowań. Informator o egzaminie z polskiego (CKE, PDF, nowa karta)
